EXCELSA KHÔNG PHẢI LIBERICA: PHÁT HIỆN MỚI ĐANG THAY ĐỔI CÁCH NGÀNH CÀ PHÊ NHÌN VỀ TƯƠNG LAI

Trong nhiều thập kỷ, Excelsa thường được biết đến như một biến thể của Liberica. Tuy nhiên, những nghiên cứu di truyền học gần đây đang mở ra một cách nhìn hoàn toàn mới về loài cà phê này.

Dựa trên dữ liệu giải trình tự DNA, các nhà nghiên cứu cho rằng nhóm cà phê từng được gọi chung là Liberica thực chất bao gồm ba loài riêng biệt: Coffea liberica, Coffea dewevrei và Coffea klainei. Điều này đồng nghĩa với việc Excelsa không còn được xem là một biến thể của Liberica, mà là một loài cà phê độc lập, có vị trí riêng trong thế giới cà phê — tương tự như cách Arabica và Robusta được nhìn nhận như hai loài khác nhau.

Hình 1 Nghiên cứu mới xác nhận Excelsa là loài cà phê độc lập, không phải biến thể Liberica

Phát hiện này không chỉ mang ý nghĩa trong lĩnh vực phân loại thực vật. Nó còn có thể tác động trực tiếp đến cách ngành cà phê nghiên cứu, canh tác, chế biến và thương mại hóa các giống cà phê trong tương lai. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tạo ra nhiều thách thức cho Arabica và Robusta, những loài cà phê ít được chú ý hơn như Liberica và Excelsa đang dần được nhìn nhận như những nguồn tài nguyên sinh học quan trọng.

Từ một loài bị hiểu nhầm đến vai trò mới trong ngành cà phê

Liberica và Excelsa từng có lịch sử phát triển khá đặc biệt. Liberica được ghi nhận từ rất sớm tại Tây Phi và từng giữ vai trò quan trọng trong thương mại cà phê vào cuối thế kỷ XIX. Khi bệnh gỉ sắt lá cà phê tàn phá nhiều đồn điền Arabica tại châu Á, Liberica đã từng được đưa vào trồng như một giải pháp thay thế nhờ khả năng sinh trưởng ở vùng đất thấp, khí hậu nóng và ẩm.

Hình 2 Hình ảnh minh họa những điểm khác biệt chính giữa Liberica và Excelsa, bao gồm (từ trái sang phải): kích thước lá, sự phân bố quả, cấu trúc quả và quả non. Hình ảnh được lấy từ bài báo của Davis et al., “Genomic Data Define Species Delimitation in Liberica Coffee with Implications for Crop Development and Conservation”.

Tuy vậy, vị thế của Liberica suy giảm dần trong thế kỷ XX. Trong khi đó, Robusta với ưu thế về năng suất và khả năng thích nghi đã vươn lên trở thành một trong những loài cà phê thương mại quan trọng nhất toàn cầu.

Excelsa cũng từng được kỳ vọng lớn. Loài cà phê này được ghi nhận tại khu vực Trung Phi vào cuối thế kỷ XIX và từng được phát triển thành các đồn điền quy mô lớn trong những năm 1930. Tuy nhiên, sự bùng phát của bệnh héo rũ cà phê đã khiến nhiều kế hoạch mở rộng Excelsa bị gián đoạn. Từ đó, Excelsa chủ yếu tồn tại ở quy mô nhỏ, được trồng rải rác tại một số quốc gia trong vùng nhiệt đới.

Vì sao phát hiện này quan trọng?

Việc xác định Excelsa là một loài cà phê độc lập giúp ngành cà phê có nền tảng rõ ràng hơn trong nghiên cứu giống, bảo tồn nguồn gen và phát triển sản phẩm. Khi một loài được định danh đúng, những đặc điểm về sinh trưởng, khả năng thích nghi, hương vị và tiềm năng thương mại của nó cũng có thể được đánh giá chính xác hơn.

Điều này đặc biệt quan trọng trong giai đoạn ngành cà phê toàn cầu đang tìm kiếm những hướng đi mới để thích nghi với khí hậu khắc nghiệt, dịch bệnh và sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng.

Excelsa có thể không thay thế Arabica hay Robusta trong tương lai gần. Nhưng phát hiện mới này cho thấy thế giới cà phê rộng lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta từng quen thuộc. Tương lai của cà phê có thể không chỉ được định hình bởi hai cái tên Arabica và Robusta, mà còn bởi những loài từng âm thầm tồn tại bên ngoài dòng chảy chính của thương mại cà phê toàn cầu.